Yên Dũng xưa vốn là một vùng đất cổ giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và khoa bảng. Từ lâu, nơi đây đã nổi tiếng với câu răn dạy con cháu: “Thiên kim di tử, bất như nhất kinh” – cho con ngàn vàng không bằng một quyển sách, thể hiện tinh thần hiếu học và trọng đạo lý của người dân. Truyền thống ấy đã sản sinh cho quê hương Bắc Giang nhiều bậc hiền tài như Tiến sĩ Nguyễn Viết Chất – người khai khoa đầu tiên của tỉnh (đỗ năm 1088), Thân Nhân Trung với câu nói bất hủ “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”, hay hai cha con Trạng nguyên Đào Toàn Mân và Đào Sư Tích lừng danh sử Việt.
Từ ngày 01/7/2025, trên cơ sở sáp nhập ba đơn vị hành chính cũ của thành phố Bắc Giang: xã Yên Lư, phường Tân Liễu và phường Nham Biền lấy tên là phường Yên Dũng. Trên mảnh đất linh thiêng này, biết bao câu chuyện huyền thoại vẫn được người dân truyền tụng qua nhiều thế hệ. Tương truyền, thuở hồng hoang, một đàn phượng hoàng bay đi tìm đất định đô đã chọn nơi đây làm chốn dừng chân. Tiếc rằng vùng núi chỉ có 99 ngọn, thiếu một ngọn cho con chim đầu đàn đậu xuống, nên cả đàn lại bay đi. Bởi thế, người xưa vẫn tiếc nuối mà nói rằng: “Nếu đủ trăm ngọn, kinh đô đã ở đất Nham Biền.”
Dãy Biền Sơn, còn gọi là Nham Biền, dài hơn mười dặm, được ví như hình tượng đôi ngựa quý song hành giữa trời mây. Không chỉ đẹp về cảnh quan, vùng đất này còn là Thang mộc ấp của Thái sư Trần Thủ Độ và Linh từ Quốc mẫu Trần Thị Dung. Sách Đại Việt sử ký toàn thư có ghi: “Tháng 8 năm 1226, giáng Huệ hậu, tức vợ vua Lý Huệ Tông, làm Thiên cực công chúa, gả cho Trần Thủ Độ, lấy châu Lạng làm thang mộc ấp.” Khi về đất này, Thái sư thấy dân bị mãng xà quấy nhiễu liền ra tay trừ hại, đem lại cuộc sống bình yên. Để tưởng nhớ công lao ấy, nhân dân lập Đền Thanh Nhàn thờ Thái sư và Linh từ Quốc mẫu, ngôi đền vẫn được hương khói quanh năm.
Một nhà phong thủy từng đến đây đã phải thốt lên rằng: “Đây mới chính là linh địa kiến tạo nên Thiền viện, nơi tổ sơn cao dày, địa thế nhâm sơn bính hướng, hội tụ phúc khí cho muôn đời con cháu”. Trên thế đất “tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ”, lễ đặt đá xây dựng Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng vào năm 2011 khánh thành năm 2018. Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng tọa lạc tại TDP Minh Phượng, phường Yên Dũng, tỉnh Bắc Ninh.
Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng nhìn từ trên cao
Phía trên Thiền viện là núi Non Vua, có Giếng Trời – Thiên Nguyệt, quanh năm trong mát, được ví như “đôi mắt phượng” soi xuống Thiền viện. Dưới chân núi là khe Hang Dầu, nơi tụ thủy của chín ngọn núi phượng, vừa điều hòa khí hậu vừa tạo cảnh quan hữu tình. Không xa Thiền viện là Chùa Vĩnh Nghiêm – di tích quốc gia đặc biệt, trung tâm Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập thế kỷ XIII, nơi lưu giữ 3.050 mộc bản kinh Phật, được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu ký ức khu vực Châu Á – Thái Bình Dương (2012). Đặc biệt, năm 2025, quần thể Yên Tử – Chùa Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Không chỉ vậy, dưới chân Thiền viện còn có Chùa Kem (Sùng Nham Tự) – ngôi chùa là một trong 23 điểm thuộc khởi nghĩa Yên Thế của anh hùng áo vải Hoàng Hoa Thám, được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Tất cả tạo nên một không gian văn hóa, tâm linh đậm đặc dấu ấn lịch sử Lý – Trần như minh chứng cho sự linh thiêng của vàng đất này.
Không gian Thiền viện luôn an lành, tĩnh tại. Tiếng chuông chùa vang vọng giữa núi rừng hòa cùng hương thông vi vút, tiếng chim ríu ran và sắc hoa bốn mùa khiến lòng người thanh thản. Có nhà thơ từng viết:
Quanh thiền đường hương núi rừng tỏa ngát,
Loang vào hồn hoa cỏ với trời mây,
Khách tục tử chợt nghe lòng bừng vỡ,
Sực thấy điều chi kỳ diệu ở nơi này.
Thiền viện được xây dựng trên diện tích 18ha, trong đó 12,5ha là khu trung tâm gồm cổng Tam quan, lầu chuông, gác trống, chính điện, trai đường, nhà khách và nhiều hạng mục phụ trợ khác. Toàn bộ kiến trúc mang đậm bản sắc Phật giáo Việt Nam, vừa trang nghiêm, vừa hài hòa với thiên nhiên sông núi.
Cổng Tam quan
Điểm nhấn đầu tiên khi đặt chân đến Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng là con đường uốn lượn men theo sườn núi, dẫn lối du khách từ chân núi lên đến Cổng Tam quan. Cổng được xây dựng theo lối kiến trúc Phật giáo truyền thống Việt Nam, gồm ba lối vào tượng trưng cho Tam giải thoát môn: Không môn, Vô tướng môn và Vô tác môn – ba con đường giúp con người vượt thoát khỏi những ràng buộc của trần thế để đạt tới cảnh giới giác ngộ.
Cổng được xây bằng đá, đầu đao uốn cong mềm mại như nét vẽ rồng bay phượng múa giữa trời cao. Trên đỉnh Tam quan là lầu chuông nhỏ và bình hồ lô bằng đá – biểu trưng cho trí tuệ và sự viên mãn. Các cột trụ lớn được chạm khắc họa tiết mây lửa, sen và phượng hoàng – biểu tượng của thanh cao, tinh khiết và tái sinh, gắn liền với tên gọi của Thiền viện. Phía dưới chân cổng là hơn 300 bậc đá được xếp đều, rộng rãi, như một hành trình thử thách lòng thành, dẫn con người dần rời bỏ bụi trần để tiến vào cõi tĩnh lặng. Giữa nền trời xanh thẳm, cổng Tam quan hiện lên uy nghi, bề thế, chính giữa cổng nổi bật dòng chữ vàng “Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng” như khẳng định tên gọi và tôn phong của chốn thiền môn. Khi nắng sớm chiếu lên, từng đường nét chạm khắc như sáng bừng trong không gian linh thiêng, khiến du khách cảm nhận rõ hơi thở cổ kính giữa chốn non thiêng. Bước qua Tam quan, con người như bước vào một thế giới khác – thế giới của tĩnh tâm, giác ngộ và lòng từ bi, nơi mọi ưu phiền được gột rửa, bỏ lại sau lưng những lo toan thế tục để tìm đến sự bình yên, thanh tịnh chỉ còn lại thanh âm tiếng chuông ngân hòa cùng gió núi, vang vọng mãi giữa trời đất.
Hai bên sân chính của Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng là lầu Chuông và lầu Trống – hai công trình song song tượng trưng cho sự hài hòa âm dương, tạo nên vẻ cân xứng, uy nghi cho toàn bộ không gian Thiền viện. Lầu Chuông được đặt ở bên trái, tượng trưng cho dương khí, nơi đặt quả đại hồng chung bằng đồng có âm vang sâu trầm, mỗi khi ngân lên lại lan tỏa khắp núi rừng Nham Biền, như nhắc nhở con người buông bỏ muộn phiền, hướng về cõi tĩnh lặng trong tâm. Lầu Trống ở bên phải, biểu trưng cho âm, chứa đại cổ được chế tác công phu từ gỗ quý, tiếng trống ngân vang mạnh mẽ như thức tỉnh nội tâm, gợi dậy sức sống và niềm tin giữa chốn thiền môn. Mỗi sớm chiều, tiếng chuông hòa cùng tiếng trống tạo nên bản hòa ca thiền định, một nét đặc trưng trong nghi lễ Phật giáo. Âm thanh ấy vang vọng giữa núi non trùng điệp, len lỏi qua rừng thông, soi bóng xuống dòng sông Cầu, khiến lòng người như được gột rửa, an yên và thanh tịnh.
Chính điện Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng
Chính điện – trung tâm linh hồn của Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng được xây dựng bề thế, uy nghi, nổi bật giữa quần thể kiến trúc. Công trình có diện tích hơn 3.000m2, gồm hai tầng vững chãi, được thiết kế theo phong cách truyền thống của Phật giáo Trúc Lâm Việt Nam, kết hợp hài hòa với cảnh quan núi rừng Nham Biền. Mái ngói đỏ nâu uốn cong mềm mại, đỉnh lợp nhiều tầng chồng diêm, tượng trưng cho sự vươn lên giữa đất và trời. Tầng 1 là nơi sinh hoạt, học tập, giao lưu của tăng ni và phật tử. Bước vào tầng hai nơi không gian thờ tự trang nghiêm, du khách như được đắm mình trong ánh sáng ấm áp và hương trầm lan tỏa. Chính giữa là tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni uy nghi dưới tán cây bồ đề, biểu trưng cho trí tuệ và lòng từ bi. Phía sau là nơi thờ Tổ sư Đạt Ma và Tam Tổ Trúc Lâm: Giác Hoàng Điều Ngự Trần Nhân Tông, Trúc Lâm Đệ Nhị Tổ Pháp Loa và Trúc Lâm Đệ Tam Tổ Huyền Quang – những bậc khai sáng dòng thiền thuần Việt. Trên tường là hệ thống tranh vẽ sinh động kể lại cuộc đời Đức Phật, truyền tải thông điệp nhân văn sâu sắc về đạo lý, giác ngộ và lòng nhân ái. Không gian Chính điện thanh tịnh, tiếng chuông ngân vang hòa cùng tiếng gió và mùi hương trầm thoang thoảng, khiến lòng người nhẹ nhõm, an nhiên. Nơi đây không chỉ là chốn thờ tự linh thiêng mà còn là điểm hội tụ tâm linh, nơi mỗi người tìm lại bình yên và thức tỉnh trong hành trình hướng về Phật đạo.
Từ trên cao nhìn xuống, Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng hiện ra như một đóa sen khổng lồ giữa non xanh Nham Biền. Giữa không gian núi rừng trập trùng, mái ngói đỏ rực của chính điện và các công trình phụ trợ hòa quyện cùng sắc xanh của cây lá, tạo nên bức tranh hài hòa, thanh tịnh mà hùng vĩ. Phía trước Thiền viện là khoảng sân rộng thoáng đãng, điểm xuyết những khóm hoa, chậu cảnh và vườn tượng Phật được chăm sóc tỉ mỉ. Từ đây, du khách có thể phóng tầm mắt ra toàn cảnh vùng đồng bằng ven sông Cầu, nơi những mái nhà, ruộng đồng và con đường nhỏ hiện lên thấp thoáng giữa làn sương sớm. Phía sau lưng Thiền viện là dãy Nham Biền hùng vĩ, như tấm bình phong thiên nhiên che chở cho chốn thiền môn thanh tịnh. Giữa khung cảnh bao la, mái ngói cong vút tựa cánh phượng đang bay lên, gợi cảm giác vừa gần gũi vừa linh thiêng.
Ngoài chức năng tôn giáo và du lịch, Thiền viện còn đóng vai trò giáo dục đạo đức, truyền thống tu thân – hành đạo của Phật giáo Việt Nam. Đây là nơi tổ chức các khóa tu, thực hành thiền, giao lưu Phật học, góp phần lan tỏa giá trị tinh thần và sự an lạc trong cộng đồng. Giữa khung cảnh núi rừng Nham Biền hùng vĩ, ngôi Thiền viện hiện lên thanh tịnh, an hòa nơi mỗi người có thể tạm gác lại lo toan, lắng nghe tiếng chuông chùa ngân xa để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp bình yên và thiêng liêng của vùng đất Yên Dũng địa linh nhân kiệt./.
