Từ Vũ là nơi thờ tự những người có công với làng với nước được nhân dân một vùng tôn thờ, có kiến trúc gần gũi với từ chỉ hay lăng mộ. Đền Từ Vũ nằm trên Bãi Mô thuộc TDP Bùi Bến, phường Yên Dũng được xây dựng vào năm niên hiệu Cảnh Hưng thứ 27 (1766). Đây là nơi phụng thờ Nguyễn tướng công tước Ngạn Trung Hầu – người có nhiều công trạng dưới vương triều nhà Lê thế kỷ XVIII và cha mẹ của ông. Với những giá trị về kiến trúc nghệ thuật độc đáo đền Từ Vũ đã được Bộ Văn hóa, Thông tin ra quyết định số 372-QĐ/BT ngày 10/3/1994 công nhận là di tích lich sử - văn hóa cấp quốc gia.
Đền Từ Vũ nhìn từ trên cao
Từ Vũ được đặt vào vị thế sơn thủy hữu tình, nhìn qua lăng mộ đến sông Cầu sang núi Lãng Sơn chạy núp xúp đến tận chân trời. Phía trước cửa Từ Vũ là hồ sen lớn, gió đưa ngào ngạt hương thơm, phía sau là dãy Nham Biền khuỳnh tay ngai bao bọc, trước làng là con sông Cầu như dải bao xanh của cô gái làng đi trẩy hội.
Trong tấm bia Cảnh Hưng soạn năm 1766 có ghi chép về việc thờ hậu thần như sau: nơi đây có ông quan đã từng giữ chức Phó quan cai, Thiêm tri thị nội thư, tả hộ phiên, Thị cận thị nối giám, Tư lễ giám, Tả thiếu giám tước Ngạn trung hầu. Nay thấy đình làng dột nát, bèn phát lòng từ thiện, vỗ về dân chúng, lại đem 300 quan tiền để cúng cho làng dùng vào việc tu sửa đình, lại cho 10 mẫu ruộng tốt và 2 ao gọi là tỏ tấm lòng mình. Dân làng trên dưới đều nhớ ơn ông và lập cam kết hậu thần có các vị: Cha ông tức Hoàng Tấn, Đại phu đẳng sự, Tài Thọ Hầu – Nguyễn tướng công, tự là Pháp Nhân, hiệu là Đạo Sùng, thụy là Quách Chính. Mẹ ông được phong tặng là Nghi Nhận Tạ quý thị, hiệu là Thục Tín và ông Nguyễn tướng công tức NGạn Trung hầu. Cộng là 3 vị.
Quần thể di tích được chia làm 3 phần:
* Phần thứ nhất: gồm hồ sen trước cổng, sân hội, khu vực bãi Mô xung quanh Từ Vũ dùng để làm nơi tổ chức các trò chơi nhân ngày hội lệ hàng năm. Đây là cảnh quan bên ngoài có liên quan chặt chẽ với khu nội tự, được ngăn cách bởi bốn bức tường vây bảo vệ.
* Phần thứ hai: đây là cụm kiến trúc ngoài trời bao gồm những di vật như chó đá, tượng đá, cổng Từ Vũ kiểu vòm cuốn, tường xây đá ong… Việc thờ chó đá thể hiện tín ngưỡng dân gian của người Việt. Cổng Từ Vũ kiểu cuốn vòm, tường xây đá ong. Qua cổng Từ Vũ theo đường thần đạo có một tấm bia hình trụ được khắc dựng vào niên hiệu Cảnh Hưng năm thứ 31 (1770). Bia có dáng độc đáo, mái nón cao 1,42m, chu vi 2,12m, giống như một “đại hồng chung”, thân được chia thành 4 ô, khắc kín chữ Hán - Nôm. Tấm bia độc đáo này được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm bởi kiểu dáng lạ và nội dung ghi công đức của một vị quan. Chia đều hai đường thần đạo là 4 võ sĩ bằng đá trong tư thế đứng hầu, mũ trụ, áo giáp đứng đối diện nhau, cao 1,53m rộng 45cm, người đứng chống tràng đồng, người kia thì chống kiếm nét mặt trang nghiêm, uy nghi, tĩnh tại.
Cổng đền Từ Vũ
* Phần thứ ba: gồm tòa tiền tế 3 gian, dải ống muống nối liền với hậu cung. Chính giữa là hương án đá lớn theo cấu trúc của một tráp tải, hai bên đối diện là hai hương án đá nhỏ hơn có cấu trúc giống nhau dùng để đặt đồ cúng khi có tế lễ. Trước hai bàn đá là hai lư hương đá lớn và hai mâm bồng chất liệu đá xanh hình bầu dục. Tòa tiền tế này đã được tu sửa lại mái ngói đỏ tươi mới không còn giữ được dáng vẻ cổ xưa của di tích. Các cụ cao niên trong làng thường kể lại trước khi hai bên tường đầu hồi đắp nổi tượng hai ông phỗng đá dâng hương, hai võ sĩ đứng chầu, hai voi, hai ngựa đều bằng đá.
Ban thờ tại đền Từ Vũ
Qua nhà tiền tế là hậu cung. Hậu cung của Từ Vũ còn nguyên vẹn chất liệu cũng như kiểu dáng kiến trúc ban đầu vốn có: tường xây đá ong, vòm cuốn bên trong, mái ngoài lợp gạch dày. Tiền tế nối với hậu cung bởi dải ống muống. Bên trong hậu cung nền lát gạch vuông, ở giữa có dựng một tấm bia hậu bằng đá xanh lớn hình chữ nhật. Trán bia chạm rồng, diềm bia trang trí hoa thị, hoa chanh, hoa sen, sóng nước… đây chính là tác phẩm điêu khắc đá nghệ thuật tuyệt mỹ mang đậm phong cách của nghệ thuật chạm khắc thế kỷ XVIII được soạn năm niên hiệu Cảnh Hưng thứ 27 (1766).
Sự hài hòa giữa cảnh quan bên ngoài với kiến trúc nội tự chứng tỏ sự tài hoa khéo léo tuyệt vời của các nghệ nhân xưa. Đây là sự phối hợp chặt chẽ đến hoàn hảo các chất liệu gỗ, gạch, đá để tạo nên công trình kiến trúc độc đáo để lưu lại cho người đời sau.
Hằng năm, lễ hội Từ Vũ được tổ chức vào ngày 02/2 âm lịch, rồi cứ năm năm một lần thì lại tổ chức vào ngày 25/7 âm lịch. Nghi thức trong lễ hội gồm 3 lễ tế. Lễ một bao gồm 01 con lợn trên 10 kg, 30 cỗ gạo, 30 hũ rượu. Lễ hai gồm 01 con gà, 01 hũ rượu. Lễ ba gồm 01 con cá, 01 hũ gạo và 01 hũ rượu. Lễ hội được tổ chức đông vui, xa gần trảy hội, với các trò chơi dân gian mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc như đấu vật, chọi gà, bắt vịt, nhảy phỗng… và các hình thức văn nghệ như ca trù, hát chèo, hát trống quân./.
