Phường Yên Dũng - một vùng đất đã thấm đẫm bao huyền tích và truyền thuyết dân gian, một vùng đất địa linh nhân kiệt, rừng chầu họa phụng, sơn thanh thủy tú từ lâu đã trở thành đất ngàn năm văn hiến. Nơi xây dựng tinh thần cho bao bậc cao tăng, hiền triết, tao nhân mặc khách tìm về như tìm về căn nhà của vũ trụ để thực hiện cuộc sống tâm linh trong sự hòa hợp tột cùng của âm dương, đất trời và sơn thủy. Vùng đất có truyền tích đầy huyền ảo ấy cũng chính là phạm vi thái ấp của Thái sư Trần Thủ Độ và Linh từ Quốc mẫu Trần Thị Dung thời nhà Trần. Một trong những địa danh nổi tiếng dưới chân núi Nham Biền thuộc Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, gắn liền với cuộc khởi nghĩa Yên Thế lừng lẫy trong lịch sử dân tộc đó chính là ngôi chùa Sùng Nham hay còn gọi chùa Kem được xây dựng từ thế kỷ XV (năm Đinh Tỵ - 1557) - một thắng tích cổ tự hơn 400 năm tuổi.
Cổng chùa Kem
Ngôi chùa tọa lạc trên khu đất rộng, cao ráo, nằm dựa lưng vào dãy Nham Biền mờ xanh hùng vĩ, với phong cảnh sơn thủy hữu tình, ba mặt có núi che chở, ở giữa có dòng suối mát khai thông. Xa xa phía trước là dòng sông Cầu hiền hòa chảy qua như điểm tô khiến cho cảnh sắc nơi đây càng thêm đẹp, thật hợp với thuyết phong thủy của người xưa khi chọn đất dựng chùa: “Thế đất tốt phải tựa lưng vào núi và ngoảnh mặt ra sông”. Xung quanh chùa cỏ cây xanh tốt um tùm quanh năm tỏa bóng mát tạo cho cảnh thiền thêm phần u tịch thâm nghiêm. Với cảnh quan đẹp cùng môi trường sinh thái trong lành, ngôi chùa Kem cổ kính không những làm hài lòng bước chân du khách bởi nét yên tĩnh, trầm mặc mà còn cho du khách những khoảng lặng thời gian lui về quá khứ với bao khát vọng tâm linh.
Chùa Kem được xây dựng trên một địa hình sâu kín, nằm giữa vòng cung núi ngoảnh mặt ra sông Như Nguyệt hưởng gió mát mùa hạ, tựa lưng vào núi Cột Cờ tránh gió bấc mùa đông. Các ngọn núi ở nơi đây như tụ lại bao bọc lấy chùa từ xa trông như một đóa hoa đang nở, hai bên chùa phía tả có hồ Chiêng, phía hữu có bãi Trống, cạnh chùa là suối Tiên, suối Nứa khe sâu hợp lại thành “con lạch” nhỏ ngay gần chùa. Cách sau chùa là giếng Tiên, ao Tiên quanh năm đầy ắp nước trong róc rách chảy tạo thành khúc nhạc du dương.
Theo nguồn thông tin địa phương cung cấp và những căn cứ liệu lịch sử còn lại ở chùa, có thể xác định thời gian xây dựng chùa vào khoảng năm 1557, đời vua Lê Anh Tông, niên hiệu Duy Bang thứ nhất (cách ngày nay hơn 400 năm). Người tổ chức phát tâm hưng công xây dựng chùa là bà Hoàng Thị Tuế, tu theo dòng Thiền Trúc Lâm do Giác hoàng điều ngự Trần Nhân Tông sáng lập ra. Trải qua bao biến thiên thăng trầm của lịch sử, vào đầu thế kỷ XVIII, chùa gặp phải cảnh thế đạo suy vi, các tăng ni phật tử phụng sự phải chịu cảnh cơ cực, vất vả đã mất rất nhiều tại đây. Sau này nhờ có Trí Không Hoà thượng và Chân Như Hoà thượng ra sức củng cố lại mà thế đạo mới được vững vàng và ngày càng phát triển đi lên mạnh mẽ. Năm 1775, cùng với việc xây tháp Thanh Phong là nơi đặt xá lị của vị sư tổ đầu tiên, chùa Kem được mở mang dựng thêm một số toà nhà mới, trong đó có một toà chuyên dùng cho các nhà sư trụ trì soạn kinh. Từ khi khởi dựng trải qua hơn 400 năm và 13 đời sư trụ trì chùa Kem luôn đóng vai trò là công trình văn hóa, tôn giáo, có chức năng thờ Phật, tuy đã qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo nhưng chùa vẫn lưu giữ được nhiều nét uy nghi, cổ kính, các cổ vật từ xa xưa và hệ thống công trình kiến trúc của chùa mang phong cách tạo dựng từ thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVI- XVII) và thời Nguyễn (thế kỷ XX). Về với chùa Kem, quý khách sẽ được chiêm ngưỡng một công trình văn hóa giàu bản sắc Phật Việt, chùa có kiến trúc bề thế gồm nhiều đơn nguyên kiến trúc khác nhau, tọa lạc trên bình diện gần 2000m2 như: Cổng chùa, tòa tiền đường, thượng điện, nhà tổ, vườn tháp và các công trình phụ trợ khác.
Quang cảnh chùa Kem
Nhà tổ chùa Kem
Chùa Kem không chỉ được biết đến bởi giá trị văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo lâu đời mà nơi đây còn là nơi lưu dấu những mốc son lịch sử hào hùng của TDP Kem nói riêng và của tỉnh Bắc Ninh nói chung. Kể từ khi thực dân Pháp đánh chiếm, nơi đây là địa điểm ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử quan trọng và cũng là trung tâm quân sự, nhiều cơ quan, bộ đội đã đóng quân tại đây. Chùa nằm ở khe sâu bãi rậm, đường đi khúc khuỷu quanh co, cây cối um tùm, về quân sự “tiến có chỗ đánh, tránh có chỗ rút” là bức bình phong thuận tiện giữa đồng bằng và trung du. Vì vậy nên nơi đây đã được nhiều thủ lĩnh chọn để xây dựng căn cứ chống thực dân Pháp.
Năm 1884, Nguyễn Cao người làng Cách Bi cùng nghĩa quân đã về chùa Kem xây dựng căn cứ chống thực dân Pháp. Đặc biệt, khoảng năm 1906 - 1908, Hoàng Hoa Thám cùng nghĩa quân Yên Thế đã về đóng quân ngay ở phía sau vườn chùa. Đề Thám đã cho đắp lũy, làm tường thành, làm nhà, luyện tập quân sự, tạo nơi đây như một khu căn cứ chống Pháp. Hiện nơi đây vẫn còn lưu lại dấu tích của tường lũy, nền nhà quan, giếng quan, trạm gác, cột cờ, thùng đá chứa nước cho ngựa uống đồng thời là chỗ mài gươm đánh giặc… Mỗi dấu tích còn lưu lại tại nơi đây về cuộc khởi nghĩa Yên Thế đều trực tiếp phản ánh sinh động quá trình xây dựng lực lượng, tổ chức chiến đấu thể hiện hình ảnh sinh động mọi mặt đời sống đương thời của nghĩa quân Yên Thế, chuyển tải tới các thế hệ nhiều giá trị tinh thần đặc biệt mà cuộc khởi nghĩa để lại. Trong khói lửa tàn khốc mà những kẻ xâm lược mang đến, Hoàng Hoa Thám trở thành một anh hùng dân tộc, một thiên tài, người mà chính giới Pháp cũng phải thừa nhận “Mỗi thế kỷ chỉ xuất hiện 1 lần”.
Dấu tích tường đá của Nghĩa quân Yên Thế
Thời gian và chiến tranh đã lùi xa, nhưng cuộc khởi nghĩa Yên Thế lẫy lừng trong lịch sử dân tộc, hình ảnh người anh hùng áo vải được mệnh danh là “Hùm xám Yên Thế” sẽ còn đọng lại mãi trong tâm tưởng mỗi người dân nước Việt. Với những đóng góp to lớn trong cuộc khởi nghĩa Yên Thế, chùa Kem là 1 trong 23 điểm di tích được thủ tướng chính phủ ra quyết định công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia đặc biệt quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012. Nơi đây mãi là cội nguồn cho những cuộc hành hương ngược dòng lịch sử cho những ai muốn chiêm nghiệm lẽ sống và sự hy sinh bất tử.
Ngoài những giá trị văn hóa vật thể chùa Kem còn lưu giữ giá trị văn hóa phi vật thể đó là lễ hội chùa được tổ chức long trọng vào 3 ngày lệ 11/6, 21/8, 21/10. Lễ hội chính được tổ chức vào ngày 21/8. Hàng năm dưới sự phối hợp của chính quyền địa phương và sư trụ trì tại chùa, ngoài phần lễ được tổ chức theo qui định lễ hội chùa Kem còn tổ chức phần hội với nhiều trò chơi dân gian như: Cờ tướng, đấu vật, chọi gà, kéo co, bịt mắt đập niêu… đáp ứng nhu cầu văn hóa tâm linh của nhân dân trong vùng và du khách thập phương về đây lễ phật, tham quan các chứng tích lịch sử cách mạng và tưởng nhớ đến các anh hùng, liệt sỹ đã hy sinh vì nền độc lập dân tộc như một đạo lý "uống nước nhớ nguồn".
Dù cuộc sống đang mỗi ngày một năng động phát triển nhưng sự trầm tịch, cổ kính dung dị, gần gũi giữa đạo và đời của chùa Kem ẩn chứa giá trị văn hóa lịch sử, giá trị của sự thiện tâm ngày ngày đã thu hút người người đến chiêm bái, lễ Phật… Hy vọng trong thời gian tới đây có nhiều phật tử và du khách về với chùa Kem và các điểm di tích trên đại bàn phường Yên Dũng tham quan, lễ phật và cùng chung tay góp sức bảo tồn tôn tạo để chùa Kem và các di tích ngày càng khang trang, trường tồn cùng thời gian và mãi tỏa sáng./.
