Xuyên suốt trong chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, cuộc sống tinh thần của người dân phường Yên Dũng vô cùng phong phú và đa dạng, được biểu hiện qua các sinh hoạt tín ngưỡng dân gian, tín ngưỡng tôn giáo mà phản ánh rõ ràng nhất là các lễ hội truyền thống có sức cuốn hút đến đông đảo nhân dân. Phường có nhiều công trình kiến trúc cổ đủ loại lớn, nhỏ khác nhau như đình, đền, chùa, miếu,… Mặc dù, trong số ấy đã mất mát, thiếu vắng rất nhiều qua thời gian song những công trình còn lại phần nào minh chứng được những di sản nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc đồ sộ đáng để tự hào về con người nơi đây. Trên địa bàn phường hiện có 53 di tích lịch sử - văn hoá bao gồm đình chùa, đền, nghè, miếu, trong đó có 01 di tích Quốc gia đặc biệt (chùa Kem – TDP Kem), 01 di tích cấp Quốc gia (Đền Từ Vũ – TDP Bùi Bến) và 16 di tích được xếp hạng cấp tỉnh.
Một trong những địa danh nổi tiếng thuộc Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử và gắn liền với cuộc khởi nghĩa Yên Thế lừng lẫy trong lịch sử dân tộc đó chính là chùa Sùng Nham hay còn gọi chùa Kem được xây dựng từ thế kỷ XV (năm Đinh Tỵ - 1557) một thắng tích cổ tự hơn 400 năm tuổi. Vẻ đẹp trang nghiêm của ngôi cổ tự này còn gắn liền với bao thăng trầm, biến thiên của lịch sử, chùa “ẩn mình” trong bảo tàng chứng tích văn hóa cũng như xa lánh trần thế trong cõi tu thanh khiết. Thế đất được tận hưởng sự ưu đãi của thiên nhiên, mùa đông thì có núi cao cản gió Đông Bắc, mùa hè thì hưởng gió mát từ hướng Nam thổi về, càng làm cho cảnh chùa thêm yên bình, linh thiêng.
Toàn bộ công trình kiến trúc của chùa Kem được tạo dựng trong một khu đất có tổng diện tích cả khuôn viên là gần 2.000m2. Tổng thể ngôi chùa gồm: Cổng tam quan, vườn tháp, tòa tiền đường, thượng điện và nhà tổ. Chùa Kem tọa lạc có địa thế rất đặc biệt, hai bên tả, hữu và sau lưng đều tựa vào dãy núi Nham Biền, mặt nhìn ra cánh đồng bằng phẳng cùng con đường độc đạo dẫn vào chùa. Chính vì thế, nơi đây không chỉ là trung tâm sinh hoạt văn hóa tôn giáo, mà còn được chọn làm căn cứ của những nghĩa quân, du kích cách mạng ở nhiều thời kỳ chiến tranh giải phóng dân tộc. Năm 1884, Nguyễn Cao người làng Cách Bi (thuộc huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh) cùng nghĩa quân đã về chùa Kem xây dựng căn cứ chống thực dân Pháp. Đặc biệt, khoảng năm 1906 - 1908, Hoàng Hoa Thám cùng nghĩa quân Yên Thế đã về đóng quân ngay ở phía sau vườn chùa. Đề Thám đã cho đắp lũy, làm tường thành, làm nhà, luyện tập quân sự, tạo nơi đây như một khu căn cứ chống Pháp. Hiện nơi đây vẫn còn lưu lại dấu tích của tường lũy, nền nhà quan, giếng quan, trạm gác, cột cờ, thùng đá chứa nước cho ngựa uống đồng thời là chỗ mài gươm đánh giặc… Nhờ những giá trị về văn hóa, tôn giáo cũng như lịch sử cách mạng chùa Kem đã được Thủ tướng Chính phủ ra quyết định công nhận là một trong 23 điểm di tích lịch sử cấp quốc gia đặc biệt gắn với cuộc khởi nghĩa Yên Thế theo quyết đinh số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012.
Cổng chùa Kem
Đền Từ Vũ nằm trên xứ đồng Bãi Mô (xưa) thuộc TDP Bùi Bến được nhân dân địa phương xây dựng để ghi nhớ công ơn của vị tướng công họ Nguyễn tước Ngạn Trung Hầu có nhiều công trạng dưới vương triều nhà Lê thế kỷ XVIII. Quần thể khu di tích chia ba phần: Phần thứ nhất là cảnh quan ngoại thất gồm hồ nước, sân hội… Phần thứ hai là cụm kiến trúc ngoài trời bao gồm các tổ hợp kiến trúc và các di vật được bài trí như sau: Cổng Từ Vũ kiểu cuốn vòm, tường xây đá ong. Qua cổng Từ Vũ theo đường thần đạo có một tấm bia hình trụ được khắc dựng vào niên hiệu Cảnh Hưng năm thứ 31 (1770). Phần thứ ba là di tích gồm tiền tế ba gian xây gạch kiểu bình đầu, bít đốc và dải ống muống liền với hậu cung. Điểm nổi bật nhất của Từ Vũ là giá trị điêu khắc kiến trúc, điêu khắc nghệ thuật đá có giá trị nhất ở vùng này, đây cũng là loại hình di tích mang nhiều ý nghĩa, mới được phát hiện ở trong tỉnh. Đền Từ Vũ đã cung cấp cho chúng ta những tư liệu quý về sinh hoạt làng xã ở một vùng kề sông Cầu. Với những giá trị về tín ngưỡng, nghệ thuật, đền Từ Vũ đã được Bộ Văn hoá, Thông tin công nhận là di tích Quốc gia theo Quyết định số 372-QĐ/BT ngày 10/3/1994.
Ngay sát bên chùa Kem cổ kính, cạnh đền Thanh Nhàn linh thiêng, trên dãy núi Nham Biền huyền ảo thơ mộng điểm dừng chân Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng được dựng lên với quy mô lớn, kiến trúc bề thế trang nghiêm. Đường lên Thiền viện cách TL398 không xa, quanh co sườn núi Non Vua, ẩn dưới những tán cây rừng, tạo không khí yên bình, thanh tịnh chốn thiêng. Núi Non Vua có Giếng trời, còn gọi là Thiên huyệt, quanh năm trong lành nước mát. Dưới chân núi là khe Hang Dầu, quy tụ Nguyệt Nham của 9 ngọn núi Phượng, thảm thực vật xanh ngát. Qua Cổng Tam quan là sân Thiền viện rộng rãi, với các công trình nhà tổ, thiền đường, trai đường, thư quán, tượng Phật, hoa sen,... Hai bên sân là lầu chuông và lầu trống, được bố trí tạo thế cân xứng, hài hòa với Cổng Tam quan. Thiền viện Trúc lâm Phượng Hoàng là điểm dừng không thể bỏ qua trên chặng đường du lịch, là chốn thiêng liêng gắn kết các miền di sản, kết nối du khách giữa các điểm du lịch văn hóa, sinh thái, tâm linh trên địa bàn tỉnh và các khu vực lân cận như chùa Vĩnh Nghiêm, Suối Mỡ, Tây Yên Tử, chùa Bổ Đà, Côn Sơn - Kiếp Bạc...
Thiền viện Trúc lâm Phượng Hoàng nhìn từ trên cao
